برای بسیاری شاید واژه «ماکت» یادآور نمونه‌های کوچک شده سازه‌ها و ساختمان‌هایی باشد که معماران برای نمایش طرح‌هایشان می‌سازند، ولی برای بسیاری از علاقه‌مندان اتومبیل، داستان فرق دارد و وقتی با این کلمه مواجه می‌شوند خود به خود به یاد ماکت‌های کلکسیونی ماشین می‌افتند. با آن که برای خیلی از مردم عادی فرق چندانی بین ماکت‌های کلکسیونی و اسباب‌بازی‌ وجود ندارد، اما دنیای ماکت‌های کلکسیونی خودرو بسیار گسترده‌تر و جذاب‌تر از چیزی است که فکرش را می‌کنید.

چرا ماکت بازی؟
هفت هشت ساله بودم که برای اولین بار با چیزی به اسم «ماکت ماشین» آشنا شدم. حوالی 20-25 سال پیش در تهران چند فروشگاه‌های اسباب‌بازی و لوازم خانگی دکوری فروشی بود که لابه‌لای خرت و پرت‌هایشان ممکن بود به ماشین‌هایی بربخورید که از نظر جزئیات و دقت ساخت، یک سر و گردن بالاتر از بقیه ماشین‌های فلزی بودند. معمولاً اکثر درهای این «ماشین‌های فلزی» باز می‌شد، جزئیات موتور و کابین آن‌ها دقیق بود و جایی روی جعبه و یا زیرشان مقیاس ساختشان مشخص شده بود. کم کم چند فروشگاه در تهران کارشان را به طور تخصصی روی این ماکت‌ها متمرکز کردند و بعدها هم چند «ماکت فروشی» در تهران و چند شهر بزرگ دیگر تاسیس شد. با این که از 14-15 سالگی به طور جدی‌ به دنبال جمع کردن کلکسیون این ماشین‌های مینیاتوری جادویی بودم، ولی معمولاً اطرافیانم با تعجب و بعضاً تمسخر نسبت به این سرگرمی من واکنش نشان می‌دادند و همه فکر می‌کردند هنوز کودک درونم بزرگ نشده و دارم پولم را هدر می‌‌دهم. کم کم با گسترش اینترنت، متوجه شدم که این فقط سرگرمی من نیست و نه تنها در سراسر جهان که در ایران هم تعداد زیادی علاقه‌مند مثل خودم وجود دارند که همیشه در به در دنبال خریدن و جمع کردن این ماکت‌ها هستند و همیشه جیبشان به خاطر خرید ماکت‌هایی که دوست دارند، خالی است! خوشبختانه بعدها با تعدادی از این دوستان «ماکت باز» از نزدیک آشنا شدم و حتی توانستیم چند بار در تهران چند نمایشگاه کوچک از ماکت‌هایمان برگزار کنیم که هنوز با وجود مهاجرت و دوری از ایران، با بیشتر آن‌ها در ارتباطم. خوشبختانه این روزها به لطف اینستگرام و بقیه شبکه‌های مجازی، عده بیشتری از مردم با ماکت‌های کلکسیونی آشنا شده‌اند و مجموعه‌داران را درک می‌کنند، اما هنوز هم بسیاری تفاوت بین ماکت و ماشین اسباب‌بازی را متوجه نیستند.

تفاوت اسباب بازی و ماکت اتومبیل
ماکت‌های کلکسیونی با تمرکز روی دقت و جزئیاتی بالا در مقیاسی کوچک عیناً از روی نمونه واقعی و با کسب اجازه رسمی از کمپانی‌های خودروسازی ساخته می‌شوند. اکثر شرکت‌های سازنده این ماکت‌ها به طور تخصصی فقط ماکت تولید می‌کنند و در صنعت اسباب بازی فعالیتی ندارند. چند مقیاس اصلی برای ماکت‌های کلکسیونی وجود دارد که به ترتیب 1:12، 1:18، 1:24، 1:43، 1:64 و 1:87 نام دارند. مفهوم عدد این مقیاس در حقیقت این است که ابعاد ماکت را باید در چه عددی ضرب کنید تا به اندازه‌های ماشین واقعی برسید؛ برای مثال در یک ماکت 1:18 همه اجزا دقیقاً یک هجدهم نمونه واقعی هستند.

برندهای مختلفی به طور تخصصی در زمینه ساخت ماکت‌های کلکسیونی فعال هستند که برخی از مشهورترین آن‌ها Autoart، Kyushu، Maisto، Bburago Norev، Auto World، GT Spirit و CMC هستند. محصولات برخی از این برندها مثل Maisto و Bburago از نظر قیمت در دسترس‌تر هستند و معمولاً نمونه‌های 1:18 آن‌ها بین 20 تا 40 دلار قیمت دارند. در مقابل تولیدات برخی دیگر از این شرکت‌ها دقت و جزئیات بسیار بالایی دارند و به تبع آن قیمتشان هم بسیار بالاتر است. برای مثال محصولات CMC در مقیاس 1:18 ممکن است تا 800 دلار هم قیمت داشته باشند که این اعداد و ارقام با قیمت اسباب‌بازی‌ها اصلاً قابل مقایسه نیست. شرکت‌های سازنده این ماکت‌ها معمولاً روی جعبه تولیداتشان حتماً به این نکته اشاره می‌کنند که این ماکت یک آیتم کلکسیونی است، اسباب‌بازی محسوب نمی‌شود و خرید آن به کودکان زیر 14 سال (بعضاً 5 و یا 18 سال) توصیه نمی‌شود.

معمولاً این ماکت‌ها از جنس نوعی آلیاژ فلز روی ساخته می‌شوند که به خاطر تکنولوژی قالب گیری به آن دایکست (Diecast) گفته می‌شود. در ده سال اخیر تعداد زیادی از برندها به سمت ساخت این ماکت‌ها از جنس رزین رفته‌اند. در ماکت‌های رزینی معمولاً کیفیت رنگ و درزهای بدنه خیلی طبیعی‌تر و زیباتر از نمونه‌های فلزی است، در عوض ماکت‌هایی که از جنس رزین ساخته می‌شوند اجزای بازشو و متحرکی که یکی از جذابیت‌های ماکت‌های دایکست هستند را ندارند. اخیراً برخی برندها مثل Autoart برای کاهش هزینه ساخت و حفظ کیفیت، بدنه ماکت‌هایشان را از جنس پلاستیک ABS می‌سازند که چندان به مذاق بیشتر کلکسیونرها خوش نیامده است.

در ماکت‌هایی که کیفیت و جزئیاتی بالاتر دارند، معمولاً همگی درها باز می‌شوند. با باز کردن تمامی اجزای این ماکت‌ها، یک کابین باکیفیت و اجزای فنی دقیقاً مشابه ماشین واقعی، البته در مقیاسی بسیار کوچک‌تر، نمایان می‌شود. در بیشتر این ماکت‌ها سیستم تعلیق مشابه ماشین واقعی ساخته شده و با چرخاندن فرمان ماکت، چرخ‌های جلو زاویه می‌گیرند. لوگوهای فلزی بسیار ظریف، ساخت مکانیزم پیچیده سقف (در ماشین‌های روباز)، جک‌های لولاها و متحرک بودن اجزایی مثل باله‌ عقب از جمله موارد دیگری هستند که در ماکت‌های دقیق‌تر رعایت می‌شوند.

صنعت محدود و بازاری گسترده
تعداد سازنده ماکت‌های کلکسیونی که قبلاً به انگشتان دو دست هم نمی‌رسید، این روزها خیلی زیاد شده؛ با این حال هنوز هم تعداد سازنده‌های مشهور و مطرحی که هر سال چندین مدل جدید به بازار عرضه می‌کنند چندان بالا نیست. با این که تقریباً همه ماکت‌ها ساخت چین هستند، اما تعدادی از این برندها اصلیتی اروپایی و آمریکایی دارند. برای مثال برندهای Minichamps و CMC آلمانی هستند، اما ماکت‌هایشان در چین تولید می‌شود.
قبلاً شاید فقط در شهرهای بزرگ هر کشور چند فروشگاه در زمینه ماکت‌های کلکسیونی فعالیت داشتند، اما منابع خرید ماکت‌های کلکسیونی این روزها کمی گسترده‌تر و در دسترس‌تر از قبل شده‌است. سایت‌های اینترنتی مختلفی به طور تخصصی در این زمینه فعال هستند و در ebay و Amazon هم می‌توان با یک جستجوی ساده انبوهی از این ماکت‌ها را پیدا کرد. با این حال میزان تولید و عرضه ماکت‌های باکیفیت توسط برندهای سازنده عمداً به نحوی پایین نگه داشته شده و همین امر باعث می‌شود که تقاضا همیشه از عرضه بالاتر باشد و نمونه‌های قدیمی‌تری که تولیدشان قطع شده و اصطلاحاً Sold out شده‌اند، ارزش بالایی پیدا می‌کنند.

برای مثال برخی از مرسدس بنزهای 1:18 ساخت برند Autoart که همین 10-15 سال پیش حوالی 120 دلار قیمت داشتند، این روزها به خاطر کمیابی در وبسایت ebay با قیمت‌هایی بالاتر از 400 دلار معامله می‌شوند. همین باعث شده که برای بعضی‌ها جمع کردن این ماکت‌ها به نوعی سرمایه‌گذاری بلند مدت تبدیل شود. موردی که البته خیلی از علاقمندان و کلکسیونرها منتقد آن هستند و فکر می‌کنند که عشق و علاقه واقعی با این نوع تفکر جور درنمی‌آید.

در کشورهای مختلف کلوپ‌هایی به طور تخصصی برای کلکسیونرها وجود دارند و نمایشگاه‌ها و گردهمایی‌هایی در مقیاس محلی و حتی کشوری برگزار می‌شود که علاقه‌مندان را دور هم جمع می‌کند. معمولاً در این نوع دورهمی‌ها مجموعه‌داران علاوه بر معاوضه و خرید و فروش، تجربیاتشان را با هم به اشتراک می‌گذارند. با این که در سال‌های اخیر به خاطر رشد بی‌سابقه فروشگاه‌های اینترنتی، تعداد زیادی از مغازه‌های ماکت فروشی قدیمی تعطیل شده‌اند، ولی هنوز هم بعضی از این مغازه‌های باسابقه خودشان به نحوی پاتوق مجموعه‌داران و علاقه‌مندان هستند. در بین بسیاری از کلکسیونرهای مطرح ماشین، مهندسان زبده و طراحان به‌نام صنعت خودرو، جمع کردن ماکت‌ ماشین مرسوم است. این بار که در یک ویدئو میز کار یک طراح یا مهندس صنعت خودرو را دیدید، کافی است دقت کنید تا در گوشه و کنار آن حداقل چشم‌تان به یکی دو ماکت بربخورد.

بعضی از کلکسیونرها به دنبال خرید ماشین‌هایی هستند که نمونه واقعی آن را دارند. برخی دیگر پیگیر جمع‌آوری ماکت ماشین‌هایی هستند که با آن‌ها خاطره دارند و به نحوی نوستالژی باز هستند. برخی دیگر هم ست‌هایی از یک برند خاص، یک کلاس مشخص و یا دوره خاص از ماشین‌ها را جمع می‌کنند. خلاصه این که هر سن و سالی که داشته باشید و با هر بودجه‌ای، علاقه داشتن به ماشین کافی است تا به دام اعتیاد «ماکت بازی» بیافتید.
نویسنده: نیما مجتهدزاده